नेपालका महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्वहरूमध्ये गाईजात्रा एक गहिरो अर्थ बोकेको पर्व हो। विशेषगरी काठमाडौँ उपत्यकाका काठमाडौँ, भक्तपुर र ललितपुरमा यो पर्व विशेष रूपमा मनाइन्छ। गाईजात्रा केवल मनोरञ्जनको पर्व मात्र होइन, यसले जीवन, मृत्यु, समाज र संस्कृतिको दर्शनलाई पनि व्यक्त गर्छ।

यो पर्वले मानिसलाई मृत्यु जीवनको अवश्यंभावी सत्य हो भन्ने कुरा सम्झाउँछ र दुःखमा रहेका परिवारलाई समाजसँग जोडेर सान्त्वना दिने काम पनि गर्छ।

गाईजात्रा के हो?

गाईजात्रा प्रत्येक वर्ष भाद्र कृष्ण प्रतिपदाका दिन सुरु हुन्छ। “गाईजात्रा” शब्द गाई र जात्राबाट बनेको हो।

परम्पराअनुसार, गत एक वर्षभित्र आफ्नो परिवारका सदस्य गुमाएका परिवारहरूले गाई वा गाईको प्रतीक बनाएर सहभागी हुने चलन रहेको छ। कतिपय स्थानमा बालबालिकालाई गाईजस्तै सजाएर पनि सहभागी गराइन्छ।

गाईलाई हिन्दू धर्ममा पवित्र मानिन्छ र विश्वास गरिन्छ कि गाईले मृत आत्मालाई परलोकसम्म पुग्न मार्ग देखाउँछ। त्यसैले यो पर्व मृत आत्माको शान्तिको कामना गर्ने दिनको रूपमा पनि लिइन्छ।

मृत्युको सम्झना गराउने पर्व

गाईजात्राको मुख्य सन्देश भनेको मृत्युको सत्यतालाई स्वीकार गर्नु हो। मानिसले जीवनमा जतिसुकै सफलता पाए पनि अन्ततः मृत्यु प्रकृतिको नियम हो।

यस पर्वले मानिसलाई केही महत्वपूर्ण कुरा सम्झाउँछ:

• जीवन अस्थायी भएकाले हरेक क्षणलाई मूल्यवान् बनाउनु आवश्यक छ
• परिवार र प्रियजनसँग बिताएको समय सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ
• मृत्यु दुःखद भए पनि यो जीवनको प्राकृतिक प्रक्रिया हो

यसरी गाईजात्राले शोकमा रहेका परिवारलाई समाजसँग जोडेर दुःख कम गर्न र मन हल्का बनाउन सहयोग गर्छ।

गाईजात्रा र हास्यव्यंग्यको परम्परा

गाईजात्रा हास्यव्यंग्य र सामाजिक अभिव्यक्तिको पर्व पनि हो। यस अवसरमा विभिन्न सांस्कृतिक प्रस्तुति, गीत, नाच र व्यंग्यात्मक कार्यक्रमहरू प्रस्तुत गरिन्छ।

यस परम्पराले समाजका राजनीतिक, सामाजिक वा सांस्कृतिक समस्याहरूलाई हाँसो र व्यंग्यमार्फत व्यक्त गर्ने अवसर दिन्छ। त्यसैले गाईजात्रा मनोरञ्जनसँगै सामाजिक चेतना जगाउने पर्वको रूपमा पनि चिनिन्छ।

भक्तपुरको गाईजात्रा: एक हप्तासम्म चल्ने सांस्कृतिक उत्सव

काठमाडौँ उपत्यकाका अन्य स्थानको तुलनामा भक्तपुरको गाईजात्रा विशेष र फरक शैलीमा मनाइन्छ। यहाँ गाईजात्रा केवल एक दिन मात्र होइन, लगभग एक हप्तासम्म विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाइन्छ, र यसको समापन कृष्ण जन्माष्टमीतिर हुन्छ।

भक्तपुरमा यस अवधिभर परम्परागत धिमे बाजाको तालमा सांस्कृतिक नाचगान, विभिन्न समूहहरूको प्रस्तुति तथा स्थानीय परम्परागत नृत्यहरू देख्न पाइन्छ।

विशेषगरी घिन्ताङ घिसी नृत्य, धिमे बाजाको ताल, र विभिन्न सांस्कृतिक समूहहरूको सहभागिताले भक्तपुरको गाईजात्रालाई अत्यन्त जीवन्त बनाउँछ। स्थानीय समुदाय, युवा समूह र कलाकारहरूले परम्परागत पोशाकमा नाचगान गर्दै शहरको सांस्कृतिक वातावरणलाई उत्सवमय बनाउँछन्।

भक्तपुरको गाईजात्रा केवल शोक सम्झने पर्व मात्र होइन, संस्कृति, संगीत, नृत्य र समुदायको एकताको उत्सव पनि हो।

गाईजात्राको ऐतिहासिक कथा

इतिहासअनुसार मल्लकालका राजा प्रताप मल्लका छोरा मृत्यु भएपछि रानी अत्यन्त दुःखी भएकी थिइन्। रानीलाई सान्त्वना दिन राजा प्रताप मल्लले काठमाडौँका नागरिकलाई जसका घरमा कसैको मृत्यु भएको थियो उनीहरूलाई गाईसहित सहभागी हुन आग्रह गरे।

जब रानीले देखिन् कि धेरै परिवारले पनि त्यस्तै पीडा भोगेका रहेछन्, तब उनको मन केही हल्का भयो। त्यसपछि यो परम्परा विस्तार हुँदै आजसम्म गाईजात्रा पर्वको रूपमा मनाइँदै आएको मानिन्छ।

निष्कर्ष

गाईजात्रा केवल एक सांस्कृतिक उत्सव होइन, यो जीवन र मृत्युको गहिरो अर्थ बुझाउने पर्व हो। यसले मानिसलाई दुःखमा पनि धैर्य राख्न, जीवनलाई सकारात्मक रूपमा बुझ्न र समाजसँग मिलेर अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ।

विशेषगरी भक्तपुरमा धिमे बाजा, परम्परागत नृत्य र एक हप्तासम्म चल्ने सांस्कृतिक गतिविधिहरूले गाईजात्रालाई अझ विशेष बनाएको छ।