नेपालको प्राचीन र सांस्कृतिक सहर भक्तपुर, जहाँका गल्ली-गल्लीमा इतिहास बोल्छ । यही सहरको सबैभन्दा ठूलो र भव्य उत्सव हो “बिस्का जात्रा” । यो केवल एउटा पर्व मात्र होइन, यो त भक्तपुरवासीको वीरता, आस्था, र एकताको प्रतीक हो।

नेपालका अधिकांश चाडपर्वहरू चन्द्रमास अनुसार मनाइने भए तापनि बिस्का जात्रा सौर्य मास अनुसार मनाइने एक विशिष्ट जात्रा हो। यो जात्रा हरेक वर्ष चैत्र २७ गतेदेखि सुरु भएर वैशाख ५ गतेसम्म जम्मा ९ दिन ८ रातसम्म चल्ने गर्दछ। नयाँ वर्षको आगमनसँगै मनाइने यो जात्राले भक्तपुरलाई संसारभर चिनाएको छ।

जात्राको मुख्य आकर्षण

बिस्का जात्राका ९ दिनहरू भक्तपुरका लागि उत्सवमय हुन्छन्। यसका प्रमुख चरणहरू यस प्रकार छन्:

१. भैरवनाथ र भद्रकालीको रथ तान्ने (चैत्र २७)

जात्राको पहिलो दिन भक्तपुरको टौमढी टोलमा रहेको प्रसिद्ध ङातापोल (पाँचतल्ले मन्दिर) अगाडिबाट भैरवनाथ र भद्रकालीको रथ तान्न सुरु गरिन्छ। काठैकाठले बनेको तीनतल्ले विशाल रथलाई माथिल्लो टोल (थने) र तल्लो टोल (क्वने) का बासिन्दाहरूले आ-आफ्नो तर्फ तान्ने प्रतिस्पर्धा गर्छन्। यो 'टग-अफ-वार' (Tug-of-war) जस्तो देखिने दृश्य अत्यन्तै रोमाञ्चक र साहसी हुन्छ।

२. ल्योसिं द्यः उठाउने (चैत्र मसान्त)

नयाँ वर्षको अघिल्लो दिन अर्थात् चैत्रको अन्तिम दिन भेलुखेलमा ५५ हात लामो काठको ल्योसिं द्यः उठाइन्छ। यो ल्योसिं द्यः ठड्याउनुलाई विजयको प्रतीक मानिन्छ। ल्योसिं द्यः को शिरमा दुईवटा लामो ध्वजा फहराइएको हुन्छ, जसलाई ती मारिएका नागहरूको प्रतीक मानिन्छ।

३. नयाँ वर्ष र ल्योसिं द्यः ढाल्ने (वैशाख १)

वैशाख १ गते अर्थात् नयाँ वर्षको दिन भक्तपुरमा विशेष पूजाआजा हुन्छ। साँझपख अघिल्लो दिन उठाइएको ल्योसिं द्यः ढालिन्छ। ल्योसिं द्यः ढालेसँगै पुरानो वर्षको बिदाइ र नयाँ वर्षको सुखद सुरुवात भएको मानिन्छ।

४. सिन्दूर जात्रा र जिब्रो छेड्ने (वैशाख २)

बिस्का जात्रा भक्तपुर सहरमा मात्र सीमित छैन। वैशाख २ गते मध्यपुर थिमिमा ३२ वटा खतहरू सहितको 'सिन्दूर जात्रा' मनाइन्छ । सोही दिन बोडेमा एक साहसी व्यक्तिले आफ्नो जिब्रो फलामको सुइरोले छेडेर नगर परिक्रमा गर्ने 'जिब्रो छेड्ने जात्रा' पनि सम्पन्न हुन्छ।

५. ' द्यः सोँगन ब्येगु' – देवताहरूको पूजा (वैशाख ४)

जात्राको सातौँ दिन अर्थात् वैशाख ४ गते भक्तपुरका लागि आध्यात्मिक रूपमा निकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यस दिनलाई नेवारी भाषामा 'द्यः सोँगन ब्येगु' भनिन्छ। यस दिन भक्तपुर नगरका चोक-चोकमा रहेका सबै देवी-देवताहरूलाई बाहिर राखेर पूजा गर्ने गरिन्छ। यो परम्पराले मानव र देवताबीचको सम्बन्धलाई नवीकरण गर्ने र सहरको रक्षाका लागि देवताहरूलाई कृतज्ञता प्रकट गर्ने विश्वास दिलाउँछ। यो दिन नगरका गल्लीहरूमा छुट्टै किसिमको भक्तिमय वातावरण हुन्छ।

६. जात्राको समापन (वैशाख ५)

जात्राको अन्तिम दिन पुनः भैरवनाथको रथलाई तानेर टौमढी ल्याइन्छ र विधिपूर्वक रथलाई विसर्जन गरिन्छ। यससँगै ९ दिन लामो यो ऐतिहासिक उत्सव समापन हुन्छ।

बिस्का जात्राको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्व

बिस्का जात्रा केवल रमाइलो मात्र होइन, यो समुदायलाई जोड्ने माध्यम पनि हो। जात्राको समयमा विदेश वा टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू घर फर्कने गर्छन्। नेवारी संस्कृतिमा प्रचलित समयबजी, योमरी र विभिन्न परिकारहरूले यो पर्वलाई थप स्वादिलो बनाउँछन्। धिमे बाजाको ताल र भुस्याःको झंकारले सहरलाई जीवन्त बनाइदिन्छ।

निष्कर्ष

चैत्र २७ देखि वैशाख ५ सम्म चल्ने बिस्का जात्रा नेपालको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाको एक उत्कृष्ट उदाहरण हो। यदि तपाईं भक्तपुरको वास्तविक संस्कृति, साहस र भक्तिलाई नजिकबाट महसुस गर्न चाहनुहुन्छ भने यो जात्रा छुटाउनै नहुने अवसर हो। ' द्यः सोँगन' देखि रथ तान्ने उत्साहसम्म, बिस्का जात्राले हामीलाई हाम्रो गौरवशाली इतिहास र परम्पराको सम्झना गराइरहन्छ।